Қаржы

КСРО құлағаннан кейін 90-шы жылдардың басында Қазақстанда нарықтық экономика құрыла бастады. 1992 жылы мемлекеттегі инфляция деңгейі 250% құрады. 1993 жылдың шілде айында Ресей жаңа ұлттық валюта енгізді, бұл оқиғаға үш күн қалған кезде Қазақстанға хабар берді. Совет ақшалары мемлекетті жаулап кетті. Ел басының ақша реформасын қабылдау алдындағы теледидар арқылы сөзі халықты тыныштандырды. 1993 жылы 15 қараша күні ел кеңестік рубльден бас тартып, Қазақстан өз ақшасы – теңгені енгізді. Қазақстан шың мәнісінде түк жоқ жерден тиімді банк жүйесін құрды. Совет ақшасын жаңа валютаға ауыстыру таңғы сағат 08:00-ден басталып, 1993 жылдың 20 қараша күні 20:00-де аяқталды. Республикада бұрын дәстүрлі банк ісі мүлде болмаған еді. 1993 жылдың 15 қарашасынан бастап қазақстандықтар финансистер күнін немесе теңгенің туған күнін тойлайды. Мемлекет өз-өзін қағаз ақшамен қамтамасыз ете алу үшін, банкнот фабрикасы салынды. Қазақстан тиын алаңы әлемнің үздік тиын алаңдарының алтылығының құрамына кіреді. Теңге ұлттық валюта қазақ тарихында маңызды орынға ие. Өзіндік ақша айналымын еңгізу,  ақша саясатын жүргізуге жол ашты.

 

Теңгені еңгізілуімен нарық экономикасын құруға негізделген құрылым өзгертілді. Алғашқы теңгелерді британдықтар шығарған, себебі шығару туралы ағылшын үлкен компаниясымен келісімшарт жасалған. Алғашқы уақытта мемлекет ақшамен қамтамасыз етіліп отырды. Ақшаның алғаш шығарыла бастаған күнінен бастап, Өскемендегі Ульбинск металлургиялық заводында алғышқы қазақ тиындары шығарыла бастады. Мемлекет өзін-өзі ақшамен қамтамасыз ете бастауы үшін Алматыда банкнот фабрикасын құрды.

 

Әр ел өз банкнотын ерекше еткісі келеді. Бұл өзінің ерекшелігі мен тәуелсіздігін көрсету үшін бағытталған. Ал Қазақстандық банкноттар тарихқа көз жүгіртеді және соңғы кезде жеткен жетістіктерін бейнелейді. Мысалы, 5-мыңдық купюраның бір бетінде Алтын Адам, Алатау шатқалы мен Жайлау бейнеленген және де Алматының символы - атақты Қазақстан қонақ үйі. Ұлттық ою-өрнек стилінде жасалған қорғаныс элементтері бар.

 

Қаржы жүйесі

 

Қазақстан Республикасының қаржы жүйесі ТМД елдері арасындағы ілгері дамушылардың бірі. Бұл әлемнің ең үздік сараптама агенттіктерімен мойындалған. Олардың бірі – ХВҚ, Дүниежүзілік банк, Европалық Қайта Құру мен Даму Банкі. Қазақстан қаржылық жүйесі халықаралық стандарттарға сай, дамыған бөлімі – банктік.

 

Қазақстан тиімді банктік жүйені жасауды нөлден бастады. Оның үстіне республикада осыға дейін банк жүйесі мүлде болмаған. Бұл бағыт жан-жақты қамтылған, қарқынды түрде дамып келеді. Бұрынғы совет одағы жерінде банктік технологиялық сұранысқа ие, бәсекеге тұратын экспорттық өнім. Республикада екі деңгейлі банктік жүйе жұмыс істейді. ҚР Ұлттық Банкі республиканың орталық банкі боп есептеледі, қалған банктер, Қазақстан Даму Банкінен өзге, банктік жүйенің екінші деңгейіне жатады.

 

2012 жылдың 1 мамырындағы Қазақстан Республикасындағы банктар жүйесінің екінші деңгейіне 38 банкті ұсынды, олар бүкіл нарықтың 40% қамтиды. Зейнетақы, сақтандыру және лизингтік нарықта осындай үлесте жұмыс жасайды.

 

2012 жылдың 1 мамырынан қаржы нарығында берілген лицензиялар негізінде республикада 36 сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдары жұмыс істейді. Өмірді сақтандыруға лицензиясы бар – 7 ұйым, автокөлік иелерінің міндетті сақтандырудан АҚЖ – 24 ұйым. Одан өзге сақтандыру нарығында 13 сақтандыру брокерлері мен 82 актуария қызмет көрсетеді.

 

2012 жылдың 1 мамырынан бастап республикада 11 жинақтау зейнетақы қорлары жұмыс істейді.  Олардың республика аймағында 120 филиалы мен 33 өкілділігі жұмыс істеді. 2013 жылдың басында елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Бірыңғай зейнетақы қорын құруға тапсырма берді. Мұндай қор халықтардың жинақтарын қауіпсіз сақтауға мүмкіндік береді. Бүгін Қазақстан зейнетақы жүйесінде $21 млн жуық ақша бар.

 

Бағалы қағаздар нарығында 2012 жылдың 1 мамырында жұмыс істейтін акционерлік қоғам саны 2 140. Одан өзге лицензиялары бар 71 брокерлік-дилерлер, 10 регистраторлар, 10 банктік-кастодианттар, зейнетақы активтерімен инвестициясымен басқаратын 13 ұйым (ООИУПА), инвестиция портфелдерін басқаратын 33, және 3 трансфер агенттік бар. «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің қызметін ұйымдастыру, қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заңына сәйкес нарықта 1 ортақ тіркеуші жұмыс істейді.

 

ТМД халықтарының ішінде Қазақстан алғашқы болып әлеуметтік-экономикалық даму мен жағымсыз сыртқы факторларының әсерінен қорғайтын алғашқы Ұлттық Фондын құрды. 2012 жылдың 1 қарашасында халықтың халықаралық резервтері, Ұлттық Қор бірге есептегенде, $85,5 млн жетті.