Экономика

 
 
Қазақстан экономикасының тұрақты дамуының негізгі себептері – нарықтық реформа, сыртқы сауда-саттық пен инвестиция. Қазақстан бай табиғи ресурстары мен бірнеше жеке және өзіндік тұрмыстық-шаруашылық қалыптастыру қажеттілігіне мен ғылым, технология жетістіктерін орынды пайдалану үшін экономикалық дамудың өзіндік моделін құруда. Экономиканың мемлекеттік емес саласы - акционерлік қоғам, салааралық үйлестіру мен сыртқы экономикалық қауымдастық, концерндар мен консорциумдар - қарқынды дамуда.

Тәуелсіздік жылдарында мемлекеттің ЖІӨ 10 есе ұлғайды. ЖІӨ адам басына 17 есеге өсті - $700-ден  $12 мыңға. Өсу қарқыны бойынша мемлекет әлемдік лидерлердің қатарына қосылды. Мемлекет қоры $80 млрд. асады. Британдық сарапшылардың бағасына сүйенсек, Қазақстан XXI ғасырда қарқынды дамыған 25 мемлекеттің ішінде екен. Біздің елімізден озық тұрғандар тек Қытай мен Катар. 2012 жылдағы 6 айдың ішінде Қазақстанның ЖІӨ 5,6% құрады. ҚР статистика Агенттігінің мағлұматтарына сүйенсек, өндірістік даму Қазақстанның 13 аймағында байқалады. Үкімет органдарының болжамынша, Қазақстан ЖІӨ 2013 жылы 5-6% өседі. Doing Business-2016 (бизнестің дамуына байланыс 1-183 дейін орналастырады) рейтингісінде 41 орында тұр. Қазіргі уақытта, Қазақстан ТМД елдері арасында алғашқы орынды иеленіп отыр.

Экономикалық география

 

Қазақстанда 5 үлкен экономикалық аймақ бар. Еліміздің солтүстік аймақтарында астық шаруашылығы, темір мен тас көмір кені, машина жасау, мұнай өнімдерін өндіру мен ферросплав өндірісі, энергетика дамуда. Шығыс Қазақстанда түсті металлургия, энергетика, машина жасау және орман шаруашылығы. Батыс Қазақстан тек Қазақстан аймағында емес, бүкіл ТМД елдеріндегі үлкен газ-мұнай өндіретін аймақ. Орталық Қазақстанның негізгі шаруашылығы – қара және түскі металлургия, машина жасау, мал шаруашылығы. Оңтүстік Қазақстанда мақта, жеміс-жидектер өсіріледі, түсті металлургия, аспап жасау, жеңіл және ауыр өнеркәсіп, балық және орман шаруашылығы дамуда. Өндіріс ірі қалалар мен су ресурстары, пайдалы қазбалардың орналасуына байланысты орналасады.


Инвестициялар

 

Әлемдік банктің бағалауынша, Қазақстан инвестиция салғанға қызықтыратын әлемнің үздік 20 елінің құрамына кіреді. Тәуелсіздік жылдарындағы жетел инвестициясының жалпы қоры  $170 млрд. құрайды. 2014 жылдың қаңтар және сәуір айларының арасында Қазақстанға құйылған инвестиция мөлшері 171,8 млрд теңгені құрады. Қазақстанға инвестиция салуға қызықтыратын басты мәселе – табиғи ресурстарға еркін қол жетімдік пен тұрақты нарықтың өсуі, мемлекеттік стратегиялық орналасу қолайлығы мен тұрақты ішкі жағдай.  Қазіргі кезде инвестиция салуға ең оңтайлы сала: мұнай-энергетикалық комплекс, агроөнеркәсіп, инфрақұрылым, транспорт, телекоммуникация және қаржылық сектор.


Экспорт–Импорт

 

Қазіргі кезде Қазақстанның экспорттық мүмкіндігі отындық, металлургиялық, химиялық кешендер есебінен айқын шикізаттық бағытта қалыптасады.


Қазақстандық экспорт құрамында:
- мұнай мен мұнайөнімдері – 35 %
- түсті метал – 17 %
- қара метал – 16 %
- кен өндірісі – 12 %
- астық – 9 %
- өзге - 11 %

Машина мен құрал-жабдықтар, транспорт құралдары, құрылғылар мен автоматтар, химия өнімдері, минералді отын, сауда-саттық тауарлары басты импортталатын өнім болып табылады. Жыл сайынғы іскерлік байланыстың алмасуына байланысты Қазақстандық экпорт-импорт құрылымы өзгеруде. Тұрақты серіктестері Балтика мен ТМД елдерінің үлесі сол қалпы жоғары - 59% экспорт, 63% импорт. Саудадағы басты серігі – Ресей. Алыс шетелдегі елдерімен сауда-саттық қарым-қатынасы жақсы дамуда, олардың ішінде Түркия, Қытай, Беларусия, Германия, Швейцария, Чехия, Италия, АҚШ, Ұлыбритания, Оңтүстік Корея және т.б.

2010 жылдың шілде айында Қазақстанның Беларусиямен, Ресеймен шекара одағы құрылды. Шекаралық Одақтың құрылуы экономикалық дамуға серпіліс береді. Мамандар 2015 жылы қатысушы мемлекеттердің ЖІӨ қосымша 19% өсіруге мүмкіндік туғызады дейді.


Көмірсулар

 

Қазақстан территориясында жалпы 15 жауын-шашын бассейіндері ерекше көрсетіледі, олардың бесеуінен ғана көмірсулар өндірісі жүргізіледі.  Олар: Каспий маңы, Оңтүстік Маңғышлақ, Үстірт-Бұзашы, Оңтүстік Торғай мен Шу-Сарысу. Осы бассейндердің маңында 100 аса кен ошағы жұмыс істейді, олардың 65% астамы мұнай қалдықтарын, 70% астамы мемлекеттік теңгеріммен есептелген бос газдарды эксплуатациялайды.

Мемлекет биржасының негізгі кіріс көзі мұнай өндірісінен түседі. Мұнай қоры бойынша, Қазақстан 9 орында орналасқан. Қазақстан мұнай ең алғашқы рет осыдан 100 жыл бұрын, 1899 жылы Қарашанғұл кен орнында өндірілген. Тәуелсіздік алғаннан бергі өндірілген мұнай қоры біршама. 1992 жылы 25,8 млн тонна мұнай өндірілсе, 2012 жылдың қаңтар-қыркүйек айларында 49,155 млн тоннаға жеткен. Негізгі өсім Қашаған мұнай кені ашылғаннан кейін, Теңгіздегі мұнай қорының ұлғайғаннан кейін байқалды. Қазақстанда үлкен масштабтағы геологиялық жұмыстар жүргізу тағы бір себептердің біріне айналды.

Мұнайдың өндірістік қоры негізінен 13 үлкен (91%),  және 2 аса ірі (69%) - Тенгіз, Қашаған - кен орындарында өндіріледі. Кен орындары Қазақстанның аумағында біркелкі орналаспаған. Барлық үлкен (орта және кішілері) кен орындары батыс Қазақстанда орналасқан. Ал Оңтүстіктегі кен орындар кіші және орташа деп есептеледі. Шығыс, солтүстік және орталық Қазақстанда көмірсулар ресурстары орналаспаған.

Кен орындағы мұнай қоры шамамен 6,5 млрд тонна, ал мамандардың айтуынша, болжанған қор шамамен 25 млрд. тонна. Қазақстан Республикасының мұнай және газ министрлігінің есебінше, өндіріліп отырған «қара алтын» қоры жыл сайынғы өндіру үлесін ұлғаюын қоса есептегенде 50-60 жылға жетеді. 2020 жылына 120 млн. тонна өндірілетін болады деп күтілуде.

Республика аймағында көптеген мұнай компаниялары жұмыс істейді. Ең ірі ұлттық мұнай-газ компаниясы – «ҚазмұнайГаз», өндірістің барлық циклмен айналысады: барлау, өндіру, қайта өңдеу, транспортировка. Қазіргі таңда минералды шикізаттармен қолдану комплексіне 45 мемлекет компаниялары инвестициясын құяды, олардың ішінде АҚШ, Нидерланды, Ұлыбритания, Франция, Италия, Канада, Қытай, Япония, Ресей, Швецария және басқалары. Құйылған капиталдың 75% кен көмірсу шикізатын өндіруге бағытталған.

Ресейлік компаниялардың ішінде белгілі секторда көп үлесін алатын «Лукойл» мен «Роснефть». Қазақстан Республикасы мұнай саласында белгілі үлесі бар шетелдік компаниялар «Chevron», «Eni», «Exxonmobil» және «Total». Жергілікті мұнай өндіретін 3 компания жұмыс істейтін заводтар Павлодар, Шымкент, Атырау қалаларында орналасқан. Олар жылына 20 млн. тонна мұнай өңдіреді. Қазақстан Республикасы мұнай өңдеу шаруашылығында келешегі бар кеніш - Қашаған.  Қашаған өндіріс дамыту арқылы Қазақстан мұнай өңдеуден әлем елдерінің бестігіне кіреді деп жоспарлануда. 2000 жылы ашылысымен Қашаған кеніші әлемдегі ең үлкен кен орындарына айналды. Құрманғазы кенішін ашу тағы бір маңызды жоба болып табылады. Одан өзге Арал теңізінде де жұмыстар жүргізілуде.

Қазақстан аймағындағы дәлелденген газ мөлшері 3,9 трлн. шаршы метр. Әлемдік қордағы Қазақстанның үлесі мұнайдан 3,2% (5 млрд. жуық), газдан - 1,5%(2 трлн. м3). Болжам бойынша газ 6 трлн. м3, ал конденсат бойынша – 1,8 млрд. т.

Қазақстан мұнай өндірісінің келешегі Каспий теңізімен байланысты. Каспий маңы жерлерді игеру туралы мемлекеттік бағдарлама 2003 жылы қабылданған. Жер қойнауындағы пайдалы ресурстарды игерудің барлық этаптарын қамтиды. Бұл жобаны іске асыру Каспий маңынан өндірілетін жылдық өнімді ұлғайтады. 2015 жылы 90 млн. т. жетеді деп жоспарлануда. 2015 жылдан бастап, жылдық мұнай өндіру 100 млн. т. болады, және осы сан 25 жыл тұрақты түрде сақталып тұрады. Мұнайды өңдіру мен тұтыну мөлшері біркелкі болмағандықтан, әлемдік нарық импорттына байланысты мұнай өңдеу мөлшері жыл сайын ұлғайып келеді. 


Қара металлургия

 

Қазақстан әлемдік темір қорының мөлшері бойынша 8 орында. Әлемдік қордың 6% құрайды.  8,7 млрд. тонна  өндірілген темір қорының 73,3% оңай өндірілетін болып табылады. Өндірілген өнімнің 70% экспортқа кетеді.


Түсті металлургия

 

Қазақстан өндірістерінің ішінде ерекше орын алатын өндірістердің бірі – түсті металлургия. Республика аумағында көптеген тауар түрлері өндіріледі, оның ішінде  аз кездесетін қымбат түсті металдардың 25 түрі. Мыс, қорғасын, цинк, титан, магний, аз кездесетін жер асты металдары өндіріледі. Тазартылған мыс өңдеуден әлемдегі ең ірі өңдірушілердің бірі және экспортер. ТМД елдері ішінде алтын өндіруден 3 орында, оның өндірісі жыл сайын қарқынды дамуда.  Елімізде 170 алтын өндіруші кеніш бар. Қазақстандағы түсті металлургияның басты салалары: мыс, қорғасын-мырыш және жақында ғана пайда болған алюминий және титан-магния. Рудниктер мен карьерлар мен байыту фабрикалары мен заводтар арқылы өңдірілген металдардың қайсысының да мемлекетаралық маңызы бар.  Түсті метал өңдеудің мұндай түрлерінің қолданылу себебі - құрамындағы таза металдың аздығы (1-ден 5-6%), ал шашыранды элементтер 1%.

Мыс өндіру мен қорыту мемлекеттің орталық және шығыс аймақтарында жүргізетін болды. Мыс өндіруден ең үлкен өндірушілері Балқаш және Жезқазған тау металлургия комбинаттары, олар Коунрад, Саяқ және Жезқазған кен орындарында жұмыс істейді. Орташа өндірістік мыс қорыту заводтары – Өскемен маңындағы Глубокий елді мекенінде орналасқан Ертіс, Жезқазған маңындағы Қарсақпай. Қорғасын-мырыш немесе полиметалл өндірісі шығыс пен батыс Қазақстанда дамыған. Алтайда бұл өндірістің ежелгі орталығы Ленингорск пен жаңа Өскеменде жұмыс істейді.  Олар қорғасын мен мырыш концентратын жергілікті байыту фабрикаларында қолданады. Шымкентте Қаратау тауындағы кен орнында Шымкент мыс заводы жұмыс істейді.  Полиметалл өндірісінің орталықтары оңтүстік-шығыстағы Текелі және Орталық Қазақстандағы Жайрам.

Қазақстан түсті металлургиясының жаңа салалары – алюминдік және титан-магнийлік, республикада 60-шы жылдардың ортасынан бастап дами бастады. Бұл энергияны көп қажет ететін металдарды өндіру, арзан электроэнергиясын шығаратын үлкен жылу және гидравикалық электр станциялары Павлодар мен Өскемен қаласында жүргізіледі. Себебі бір тонна алюминий өндіру үшін 1820 мың кВтч электроэнергия қажет. Ал магний мен титан өндірісіне одан да көп.


Химия өнеркәсібі

 

Республикадағы химия және мұнай химиясының өндіру мекемелері пластмасса, химиялық талшықтар, автокөлікке арналған дөңгелек таққыштарын, резина техникалық бұйымдардың түрлерін, хромдық байланыстар, кальций карбиді мен каустикалық сода т.б. өндіреді.


Ауыл шаруашылығы

 

Ауыл шаруашылығы мемлекет экономикасының басты салаларының бірі. Солтүстік Қазақстанның климаттық жағдайы жаздық бидай, сұлы, арпа және т.б. дәнді дақылдар өсіруге қолайлы, жеміс-жидектер, бақша өсімдіктері де өсіріледі. Техникалық өсімдіктерден күнбағыс, зығыр талшықтары, темекі тағы басқалары бар. Республиканың оңтүстігінде, таулы аймақта және өзендер маңында, жылу көп жерде мақта, қант қызылшасы, сары темекі, күріш, бақтар мен жүзім бақтары мол өнім береді.  Дәнді дақылдар өсіруден Қазақстан ТМД елдерінде Ресей мен Украинадан кейін 3 орында. Қазақстанның табиғи жағдайы ауыл шаруашылығын өндіруге де өте қолайлы. Аймақта қой, жылқы, түйе, ірі қара шаруашылығы жақсы дамыған.


Транспорт

 

Евразия құрлығының ортасында орналасуы транспорт саласында транзиттік тасымалдауға қолайлы мүмкіндік туғызады. Республикадағы транспорт жолдарының ұзындығы 106 000 км. Оның 13 500 км – темір жол магистральдары, 4 000 км. – су жолдары. Кемемен тасымалдау Каспий теңізінен (Ақтау, Баутино порттары) Ресей каналдары арқылы Қара және Балтық теңізіне шығады. Ұлттық әуекомпания «Air Astana» Қазақстан ішінде, ТМД елдері мен алыс шетелдерге маршрут белгілеген. Республика аймағында басқа шетелдік арналар жұмыс істейді.